ışid ve el kaide arasındaki farklar

başlıkta neler anlatılcak kısaca sıralayalım:
tarihçeleri, selefi-cihad anlayışları, etkileri, halifelik olayı, hedef kitle anlayışları, taktiksel farklılıkları ve küreselleşme ile arasındaki ilişkileri.

ilk olarak iki örgütün de nasıl ortaya çıktığından başlayalım. el kaide usame bin ladin, eymen ey zawahiri ve diğer altı kişi ile beraber 1988 yılında pakistan'ın peşavar şehrinde ilk olarak örgütlenmiş selefi cihad anlayışıyla kurulmuş yani insan yapımı hukukları kabul etmeyen, şeriatı savunan ve bunu yapmak için silahlı cihada başvuran bir terör örgütüdür. ancak örgüt ilk yıllarında sovyetler birliğinin afganistan işgaline karşı bir direniş olarak karşımıza çıktı. hatta bu yıllarda amerikadan çok fazla yardım bile gördü. ancak zamanla sovyetlerin afganistantan çekilmesi ve ardından amerikanın hegemonya kurmak istemesi ile hedef kitlesini batıya kaydırdı. el kaidenin en önemli etkisi şüphesiz 11 eylül saldırısıdır. bu saldırı ile beraber dünya çapında islam hakkında pek çok önyargıya hatta islamofobi furyasının başlamasına sebep olmuş, terörizm konuları hakkındaki pek çok makale ve kitaplarda kendisini ilk sıralarda yer verdirtmesine neden olmuştur. en önemli ismi olan ve uzun yıllar liderliğini yapmış olan usame bin ladin 2011 yılında yapılan operasyon sonucu öldürüldü. ölümünün ardından yerini uzun yıllar yanında beraber faaliyet gösterdiği eymen ey zawahiri devraldı ve halen örgüte liderlik etmeye devam ediyor.

öte yandan işid ise ebu musab ez-zerkavi tarafından 1999 yılında kurulmuş selefi cihad tabanlı radikal "islami" terör örgütüdür, ancak asıl başarılı örgütlenmeyi 2014 yılında suriyedeki iç savaştan yararlanarak yapabilmiştir. bu dönemde ebu bekir el bağdadi örgütü halifeliğini ilan ederek ırak ve şam islam devleti adını vermiş, militanlarını bu çatı altında toplamayı başarmıştı. ışid tıpki el kaide gibi selefi cihadı benimsemiş ancak bunu halifelik çatısı altında yapmak istemişti. işid için halifelik kavramı çok ciddi öneme sahip idi ve bütün militanlar, bütün manifestolar ve hedefler bu "halife" ye göre veriliyordu. ışid'in etkisinden bahsedecek olursak, neredeyse bütün dünyadan sempatizan toplamayı başarmış, gerek taktiksel farklılıkları ile gerek sosyal medya aracılığı ile yaptığı kaliteli propaganda çalışmaları ile bütün dünyanın tepkisini çekebilmeyi başarmış idi. örgüt 2016 yılının sonlarına kadar gücünün doruk noktasına ulaşmış, suriye ve ırakın çok ciddi bir bölümünü eline geçirebilmeyi başarmıştı. bu dönemlerde ırak ve suriyedeki pek çok kritik yeri elinde uzun bir dönem tutarak (musul rakka vb) örgütün finansmanı sağlanabilmiş, hatta bir silah fabrikası bile kurabilmişlerdi.

farklarına gelecek olursak. ilk olarak halifelik kavramı ile başlayalım. el kaide için halifelik kavramı hiçbir zaman ciddi bir yer tutmamış iken işid bunu her zaman ilk sıraya koymuştu. el kaide halifeliği sağlamanın ana amaçlardan biri olduğunu inkar etmese de bunun silahlı mücadelenin son adımı olması gerektiğini savunur. çünkü mücadele sırasında halifenin bir numaralı hedef olması, ve ölümü örgütün istikrarına ciddi zarar verebilecek olması el kaideyi bu düşünceden uzak tutmuştur. öte yandan ışid halifeliği sağlamanın mücadelenin ilk adımı olması gerektiğini düşünmüş ve bütün müslüman alemin bu tek kişinin emri altında olması gerektiğini savunmuştur. ancak el bağdadinin geçtiğimiz aylardaki ölümü, el kaideyi endişeleri konusunda haklı çıkardı ve zaten yok olmanın eşiğinde olan örgütü daha da uçuruma sürdü.

taktiksel farklar olarak, burada el kaidenin değil işidin üstünde durmak gerek. çünkü ışid ile beraber daha önce etkisinden çok fazla konuşulmayan pek çok saldırı çeşidi ortaya çıktı. özellikle intihar saldırılarını çok etkili kullanan işid, çoğu terörist gruplara bu konuda ilham verdi ve intihar saldırıların yayılmasına sebep oldu. öte yandan "yalnız kurt" kavramının ne kadar ciddi bir tehdit olduğunu bize gösterdi. ışid yaptığı profesyonel denilebilcek kadar güçlü afişlerle ve propagandalar ile pek çok sempatizanı avrupa ve amerikada kendi menfaatleri doğrultusunda etkili bir şekilde kullanabilmeyi başardı. 2014-2018 yılları arasında avrupada yaşanan bireysel terör faaliyetlerde muazzam bir artış oldu ve bu konuda ışidin etkisinden söz edilmeden geçilmemesi gerekir. öte yandan el kaide için taktiksel bir farktan söz edemeyiz (bu konuda öne çıkan pek bir bilgi bulamadım, eğer sizin var ise eklemenizi rica ederim).

el kaide için hedef kitle (rejim kuvvetlerini saymaz isek) çoğunlukla afganistan ve orta doğudaki yabancı kuvvetler olarak özetleyebiliriz. hedef seçerken çok fazla farklı bir etnikten olan müslüman gruplar olduğunu söyleyemeyiz. çünkü örgüt kurulduğu günden bu yana her zaman karşıt fikir olsun olmasın potansiyel müslüman müttefiklerden bahseder. ancak işid mezhep tabanlı bir terör örgütüdür. ırak ve suriyedeki işgalleri sırasında pek çok yezidileri, kürtleri ve hatta türkmenleri sırf etnik kökenleri ve mezheplerinden dolayı hedef almış ve çok fazla insanı kafalarını koparıp "ibreti alem" diyerek meydanlarda sergilemiştir. bu konuda ışidin el kaideden çok daha fazla radikal ve acımasız olduğunu söyleyebiliriz. özellikle infazlarına değinecek olursak, yayınladığı videolarda yarattığı etki tartışılamaz. el kaide gibi islamafobiyi beslediğini söyleyebiliriz.

küreselleşme ile ilişkisi arasında kafanızda soru işaretleri olabilir, terörizm ile arasındaki ilişkiyi anlamak kolay değil. ancak küreselleşme ile gelen sosyal ağ, bilginin erişimi ve aktarılmasının kolaylaşması terörizmi besleyen en önemli unsurlardan birisidir. bu kaynaktan zamanında en iyi şekilde beslenmiş örgütün ışid olduğunu söyleyebiliriz. özellikle sosyal medyayı çok etkili bir şekilde kullanması, örgüte dünyanın pek çok yerinden sempatizan sağlamasına olanak vermiştir. yaptığı onca videolar ve afişler ile bunları sosyal ağlarda insanlara kolayca ulaştırarak, fiziksel sınırları internet aracılığıyla aşabilmiş ve büyümesine olanak sağlamıştır. özellikle yalnız kurtların artmasındaki en büyük sebep, örgütün beyin kadrolarının yaptığı propagandalar. el kaide için ise aynı şeyden söz etmemiz zor. el kaide destekçilerini daha çok geleneksel yollarla sağlamış, sosyal ağı hiçbir zaman ışid kadar etkili kullanamamıştır.